Hazard, internet, gry, zakupy – subtelne oznaki, że zachowanie zaczyna wymykać się spod kontroli
Wprowadzenie
Kiedy mówimy o uzależnieniach, wielu osobom na myśl przychodzą głównie substancje psychoaktywne: alkohol, narkotyki czy nikotyna. Tymczasem coraz większe znaczenie we współczesnym świecie zyskują uzależnienia behawioralne – czyli uzależnienia od czynności. Należą do nich m.in. hazard, nadmierne korzystanie z internetu i gier komputerowych, kompulsywne zakupy czy uzależnienie od pracy (pracoholizm).
Ich podstępność polega na tym, że rozwijają się stopniowo i często trudno zauważyć moment, w którym zwykła aktywność zaczyna przejmować kontrolę nad naszym życiem. Pierwsze sygnały bywają subtelne, ale ich zignorowanie może prowadzić do poważnych konsekwencji emocjonalnych, finansowych, społecznych i zdrowotnych.
Czym są uzależnienia behawioralne?
Uzależnienia behawioralne polegają na tym, że dana osoba odczuwa przymus wykonywania określonej czynności – mimo że prowadzi ona do negatywnych skutków. Mechanizmy neurobiologiczne są podobne jak w uzależnieniach od substancji:
- dochodzi do nadmiernej aktywacji układu nagrody w mózgu (dopamina, serotonina),
- czynność przynosi krótkotrwałą ulgę lub euforię,
- pojawia się potrzeba powtarzania zachowania coraz częściej i intensywniej,
- osoba traci zdolność kontroli nad tym, kiedy i jak długo angażuje się w daną aktywność.
Przykłady:
- Hazard: rosnące ryzyko finansowe, granie mimo strat.
- Internet i gry: utrata poczucia czasu, zaniedbywanie obowiązków.
- Zakupy: kompulsywne kupowanie rzeczy niepotrzebnych, ukrywanie wydatków.
Pierwsze sygnały ostrzegawcze
1. Rosnąca potrzeba częstszego angażowania się w aktywność
Tak jak w przypadku substancji, także w uzależnieniach behawioralnych pojawia się tolerancja. To oznacza, że czynność musi być wykonywana coraz częściej lub intensywniej, aby dawać ten sam poziom satysfakcji.
- Gracz komputerowy spędza już nie 1–2 godziny dziennie, ale 6–8.
- Hazardzista podnosi stawki, aby poczuć dreszczyk emocji.
- Osoba uzależniona od zakupów kupuje coraz droższe przedmioty.
2. Utrata kontroli
Jednym z kluczowych sygnałów jest niemożność zatrzymania się – mimo świadomości negatywnych konsekwencji.
- „Gram tylko chwilę” zamienia się w wielogodzinną sesję.
- „Kupuję ostatnią rzecz w tym miesiącu” nie działa – bo następnego dnia znowu pojawia się karta kredytowa.
3. Ukrywanie zachowania przed innymi
Osoby zaczynają minimalizować, kłamać lub ukrywać swoje zachowania, by nie budzić niepokoju otoczenia.
- Zatajanie wysokości przegranych pieniędzy.
- Chowanie paczek po zakupach przed partnerem.
- Kasowanie historii przeglądania internetu.
4. Zaniedbywanie obowiązków i relacji
Czynność staje się priorytetem – ważniejszym niż praca, szkoła czy relacje rodzinne.
- Spóźnienia do pracy z powodu grania w nocy.
- Odrzucanie spotkań towarzyskich, by mieć czas na hazard lub gry.
- Konflikty finansowe związane z zakupami.
5. Zmiany emocjonalne i nastrojowe
Uzależnienia behawioralne mają silny związek z regulacją emocji. Charakterystyczne są:
- drażliwość, niepokój lub agresja, gdy nie można wykonywać czynności,
- ulga lub euforia po zaangażowaniu się w nałóg,
- wahania nastroju związane z poczuciem winy po fakcie.
6. „Strefa komfortu” i ucieczka od rzeczywistości
Aktywność zaczyna pełnić funkcję ucieczki od problemów, stresu czy poczucia pustki. Granie, zakupy czy hazard dają chwilowe poczucie kontroli i sensu – ale w dłuższej perspektywie nasilają problemy.
Różnice między pasją a uzależnieniem
Warto podkreślić, że nie każda intensywna aktywność oznacza uzależnienie. Kluczowe różnice:
- Pasje:
- rozwijają osobę,
- nie powodują destrukcji w życiu osobistym i zawodowym,
- można je przerwać bez dużego dyskomfortu.
- Uzależnienia behawioralne:
- prowadzą do strat finansowych, emocjonalnych, społecznych,
- są trudne do kontrolowania,
- powodują cierpienie psychiczne i poczucie winy.
Czynniki ryzyka
Niektóre osoby są bardziej podatne na rozwój uzależnień behawioralnych. Do czynników ryzyka należą:
- ADHD i inne zaburzenia neurorozwojowe,
- zaburzenia lękowe i depresyjne,
- trudności w regulacji emocji,
- niska samoocena,
- stres i brak wsparcia społecznego.
Dlaczego warto reagować wcześnie?
Im wcześniej rozpoznamy pierwsze sygnały, tym większa szansa na skuteczną pomoc. Wczesna interwencja może obejmować:
- rozmowę z bliską osobą i psychoedukację,
- wprowadzenie limitów i higieny cyfrowej,
- wsparcie psychologiczne i terapię poznawczo-behawioralną,
- w trudniejszych przypadkach – specjalistyczną terapię uzależnień.
Nieleczone uzależnienia behawioralne prowadzą do poważnych konsekwencji: długów, rozpadu relacji, depresji, a nawet myśli samobójczych.
Podsumowanie
Uzależnienia behawioralne, takie jak hazard, internet, gry czy zakupy, rozwijają się powoli, często niezauważalnie. Pierwsze sygnały to rosnąca potrzeba częstszego angażowania się w czynność, utrata kontroli, ukrywanie zachowań, zaniedbywanie obowiązków oraz wyraźne zmiany emocjonalne. Kluczowe jest wczesne rozpoznanie tych objawów – zarówno u siebie, jak i u bliskich – ponieważ im szybciej podejmie się działania, tym większe szanse na uniknięcie poważnych konsekwencji i odzyskanie równowagi.
Uzależnienia behawioralne to nie „brak silnej woli”, lecz realny problem psychologiczny i neurobiologiczny. Dlatego zamiast obwiniać – warto szukać wsparcia i rozwiązań.